
## 🌨Географическай балаһыанньата, климата 

    Абаҕа нэһилиэгэ Амма улууһун(оройуонун) административнай- территориальнай састаабыгар 14 нэһилиэктэртэн биирдэрэ. Нэһилиэк сирин иэнэ 158806,87 га, нэһилиэнньэти ахсаана 1200 киһи, киинэ Абаҕа с., икки нэһилиэнньэлээх пууннаах: Емельяновка, Хайарҕас.  Абаҕа улуус кииниттэн айан суолунан 25 км. тэйиччи турар.Амма оройуонун улахан нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ, төрөөбүт төрүт дойдубут Абаҕабыт 
территориятынан кыраһыа бай Кыыс Амма өрүс устан ааһар. 
Амма өрүс олус кэрэтик үс төгүл иэҕиллэ , таас хайаларынан симэнэн, 
өҥ буордаах бааһыналарынан, ходуһаларынан арыаллатан, хатыҥ чараннарынан, бэс чагданан симэнэн биһиги нэһилиэкпит киэн туттуута буолан күлүмүрдүүр. Ону олус кэрэтик краевед 
Д.С.Лонгинов маннык хоһуйбут: «”Лаппынаттан” халыйан ,” Дьабархайынан” ааһар, бэс тыатыттан мэһэйдэтэн ” Бэһэллэринэн” эргийэр, “Хараманы” аннынан сандаара устан “Буор хайаны” булар ,” 
Эргийэнэн” эҥсиллэн ” Дьэрэкээҥҥэ” тиийэр »...


## 🌨Абаҕа климата

  Улуус килиимэтэ күүскэ улларыйар  `резко континентальнай` . Ити кыһыҥны уонна сайыҥны ыйдар салгыннарын температуратын араастаһыытыгар көстөр. Ону Амма метеостанциятын климотодиаграмматытан уонна тыалын хайысхаларын ыйар «Роза ветров» көрдөрүүтүттэн көрүөххэ сөп. (Амма ытык сирдэрэ атлас. Стр.14)
                      “Кыһыҥҥы улахан тымныылар эмискэ халын былыттаах хаардаах сылаас күннэринэн солбуллаллар.ити сылаас сииктээх салгын охсуллан ааһарын кытта сибээстээх. Тохсуннньу тоһуттар тымныылара эмискэ -13,5 С (1957с.) сылытан соһутар.сайын кылгас, саамай куйаас сатыылыр ыйа от ыйа, Муҥутаан итии +17,8 С –н + 39 С (1942,2019,2020 с.с.) диэри итийэр. Онон Амма оройуона Саха сирин сылаас оройуоннарын ахсааныгар киирэр.сүрүн биричиинэтэ иннэ сайыҥны салгын сылаас температурата үрдээһинигэр Киин Саха сирин үрдүнэн урдук сылаас салгын сүүрээнэ ааһара буолар. Ол быыһыгар тоҥоруу (хаһын) да хаарыйан ааһар. Ол Арктическай тымныы салгын сүүрээннэрэ хотон киирэллэриттэн, оччотугар – 0,7 С (1957 с.), - 11С(2007 с.) хаһын түһэр. Сөҥүү да түһүүтэ араастардаах, биир тэҥ буолбат. Сайын (Бэс,От, Атырдьах ыйдара) 46,5 %  , куһун (Балаҕан, Алтынньы, Сэтинньи ыйдар) 25,5%  , кыһын (Ахсынньы, тохсунньу, Олунньу ыйдар) 13,8 % , саас ( Кулун тутар, Муус устар, Ыам ыйа ) 14,2%  сөҥүү туһэр. Хаарынан бүрүллэн сир 204 күн турар, онтон тымныыта суох күн 64 кун буолар эбит Амма кыһыҥҥытын уратыта диэн алтынньыттан кулун тутар ыйга диэри 55 – 65 күн туманнаах күннэр тураллара. Туман айылҕабыт уратыта сүрүннээн ахсынньы, тохсунньу ыйдарга турар. Оройуон территориятынан ааһар салгын сииктээх буолар ол иһин тымныылар түстэхтэринэ туман буолар эбит.
                Амма улууһун тоҕо маннык килиимэттээҕин бу курдук быһаараллар эбит:

     - Оройуон Атлантическай океантан ыраах сытар, ол иһин Хотугу Атлантическай салгын маассалара олус кууран кыра сииктээх , арыый үрдүк температуралаах сайын, кыһын аһары намыһах температууралаах кэлэллэр.
     - Тиихэй океантан, кини муораларыттан сороҕор сииктээх уонна сылаас  салгын маассалара тиийэн кэлэллэр. Олор кыһынхаардаах сылаас күннэри, сайын  ардахтаах күннэри олохтууллар. Кинилэр оройуонҥа көҥүллүк  киирэллэригэр республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар хайалар уонна антициклональнай салгын маассата мэһэйдииллэр.
     - Сороҕор киин Саха сиригэр Арктическай, тымныы кыра сииктээх, салгынмаассалара өтөн киирэн күүстээх түүҥҥү хаһыны  туһэрэллэр.
     - Улуус климатыгар улахан оруолу улуус сытар ньуура (рельефа) ылар. Амма оройуона синньигэс , ол эрэн дириҥ Амма оҥхойугар (котлован) сытар.
